AI có thể tự động hóa kiểm thử, nhưng ai chịu trách nhiệm về chất lượng?

AI đang thay đổi cách doanh nghiệp phát triển sản phẩm và vận hành. Khi ngày càng nhiều công việc được tự động hóa, câu hỏi quan trọng không chỉ là AI có thể giúp chúng ta làm việc nhanh đến đâu, mà còn là ai sẽ chịu trách nhiệm về chất lượng và những quyết định cuối cùng.

Khi một ứng dụng gặp sự cố, khách hàng không quan tâm có bao nhiêu công cụ AI hay quy trình kiểm thử được sử dụng. Điều họ cần là một sản phẩm an toàn và đáng tin cậy. Với các startup đang tăng tốc phát triển bằng AI, câu chuyện không chỉ nằm ở công nghệ, mà còn ở năng lực quản trị rủi ro, phát triển nhân tài và đảm bảo chất lượng khi mở rộng quy mô.

Khi AI hỗ trợ công việc, giá trị của con người dịch chuyển

AI đang giúp tự động hóa nhiều công việc trong kiểm thử phần mềm, từ tạo kịch bản kiểm thử, phân tích kết quả đến phát hiện lỗi. Theo ông Lâm Quốc Vũ, đồng sáng lập kiêm CEO Katalon, những công việc kiểm thử đơn giản, lặp đi lặp lại cũng là những công việc AI dễ tiếp quản nhất. Điều này đặt ra yêu cầu thay đổi đối với các vị trí chỉ tập trung vào thực thi những kịch bản có sẵn.

Tuy nhiên, AI có thể xác nhận phần mềm hoạt động đúng theo yêu cầu, nhưng chưa chắc nhận diện được những thiếu sót trong chính yêu cầu đó. AI cũng có thể tạo ra hàng trăm bài kiểm thử mà vẫn bỏ sót những rủi ro quan trọng. Đây là lúc kinh nghiệm, tư duy phản biện và sự am hiểu nghiệp vụ của con người trở nên cần thiết.

Khi AI giúp giảm bớt công việc thực thi, giá trị của con người ngày càng nằm ở khả năng xác định đúng vấn đề, đánh giá rủi ro và đưa ra quyết định.

Bài học cho doanh nghiệp: Khi AI giúp giảm chi phí thực thi, lợi thế cạnh tranh sẽ ngày càng phụ thuộc vào khả năng xác định đúng vấn đề và đưa ra những quyết định có chất lượng.

AI không xóa bỏ điểm nghẽn, mà chuyển điểm nghẽn sang nơi khác

Theo Cristiano Caetano, mỗi làn sóng công nghệ trong ngành kiểm thử đều giải quyết những thách thức cũ, đồng thời tạo ra yêu cầu mới. Nếu tự động hóa giúp giảm thời gian thực hiện kiểm thử, AI tiếp tục đơn giản hóa việc xây dựng và duy trì các bài kiểm tra. Nhưng khi tốc độ không còn là rào cản lớn nhất, những câu hỏi khác xuất hiện: Kết quả AI tạo ra có đáng tin cậy? Những rủi ro quan trọng đã được nhận diện? Và khi nào doanh nghiệp có đủ cơ sở để phát hành sản phẩm?

Điều này cũng đúng với quá trình ứng dụng AI trong doanh nghiệp. AI có thể giúp phát triển sản phẩm nhanh hơn, nhưng nếu thiếu cơ chế kiểm soát chất lượng, những sai sót cũng có thể đến với khách hàng nhanh hơn. Với các startup và scaleup, tốc độ là lợi thế cạnh tranh, nhưng chỉ tạo ra giá trị bền vững khi đi cùng sự tin cậy.

Ba năng lực ngày càng quan trọng trong kỷ nguyên AI

Từ cuộc thảo luận, ba năng lực nổi bật được xác định là nền tảng để con người tiếp tục tạo ra giá trị trong hoạt động kiểm thử phần mềm.

  • Khả năng phán đoán (Judgment): AI có thể phân tích dữ liệu và đề xuất phương án, nhưng con người cần đánh giá kết quả trong bối cảnh thực tế, cân nhắc mức độ rủi ro và đưa ra quyết định cuối cùng.
  • Am hiểu chuyên ngành (Domain Expertise): Kiến thức về khách hàng, sản phẩm và nghiệp vụ giúp con người nhận diện những vấn đề mà AI có thể bỏ sót. Khi công cụ AI ngày càng phổ biến, đây sẽ là yếu tố tạo nên sự khác biệt.
  • Trách nhiệm giải trình (Accountability): AI có thể hỗ trợ ra quyết định, nhưng doanh nghiệp vẫn cần xác định rõ ai giám sát, ai phê duyệt và ai chịu trách nhiệm khi có sự cố.

Từ ứng dụng công cụ đến xây dựng đội ngũ làm việc cùng AI

Nếu AI có thể thực hiện ngày càng nhiều nhiệm vụ, doanh nghiệp nên quản lý AI như thế nào?

Một cách tiếp cận được các diễn giả đề cập là hãy xem AI như một thành viên mới trong đội ngũ, thay vì một công cụ có thể lập tức thay thế toàn bộ quy trình hiện hữu.Khi tuyển dụng một nhân sự giỏi, doanh nghiệp vẫn cần giúp họ hiểu sản phẩm, khách hàng, tiêu chuẩn chất lượng và cách tổ chức vận hành. Tương tự, AI cần được cung cấp bối cảnh, dữ liệu phù hợp, tiêu chí đánh giá và những giới hạn rõ ràng.

Quan trọng hơn, mức độ tự chủ của AI nên được mở rộng dựa trên kết quả đã được kiểm chứng, thay vì chỉ dựa vào kỳ vọng công nghệ. Đối với các nhà sáng lập và lãnh đạo doanh nghiệp, có thể bắt đầu từ ba hành động thực tế:

  • Thứ nhất, xác định những công việc nên được tự động hóa. Ưu tiên các tác vụ lặp lại, có quy tắc rõ ràng và dễ đo lường kết quả. Không phải quy trình nào cũng cần đến AI tạo sinh; trong nhiều trường hợp, các giải pháp tự động hóa truyền thống vẫn hiệu quả và đáng tin cậy hơn.
  • Thứ hai, đầu tư vào năng lực mới cho đội ngũ. Thay vì chỉ đào tạo nhân viên sử dụng công cụ AI, doanh nghiệp cần phát triển khả năng tư duy phản biện, hiểu biết chuyên ngành và đánh giá rủi ro. Đây là những kỹ năng giúp con người làm việc hiệu quả hơn cùng công nghệ.
  • Thứ ba, xây dựng cơ chế kiểm soát phù hợp. Xác định rõ những công việc AI có thể tự thực hiện, những kết quả cần được kiểm chứng và những quyết định bắt buộc phải có sự phê duyệt của con người.

AI đang mở ra cơ hội để những đội ngũ nhỏ làm được nhiều việc hơn, nhanh hơn. Nhưng năng suất cao không tự động đồng nghĩa với kết quả kinh doanh tốt hơn. Khi AI tiếp tục thay đổi cách chúng ta làm việc, câu hỏi quan trọng không còn chỉ là doanh nghiệp có thể tự động hóa bao nhiêu công việc, mà là làm thế nào để tận dụng AI nhằm tạo ra những sản phẩm, trải nghiệm và giá trị tốt hơn cho khách hàng.

Bài viết phát triển từ cuộc thảo luận “Manual testing is dead. Automation is dead. What’s really changing?” thuộc chuỗi The Future of Software Testing, sáng kiến thảo luận do Katalon khởi xướng nhằm khám phá sự chuyển đổi của ngành kiểm thử phần mềm trong kỷ nguyên AI.